نسبت میان انسان و علم آموزی (سرمقاله‌ی هشتمین شماره از مجله‌ی دانش‌نامه‌ی علوم قرآن و حدیث)

تقسیم بندی های گوناگونی پیرامون اصناف مردم از دیدگاه اهل‌بیت(علیهم السلام) در منابع مأثور وجود دارد که هر کدام با هدف و حکمت خاصی است.
تأمل بر روش این نوع تقسیم‌ها خود می تواند عنوان پایان نامه هایی در زیر مجموعه‌ی علم فقه الحدیث باشد.

در یکی از این تقسیم بندی‌ها محور سخن«علم» است؛ جایی که جابر جعفی از امام باقر(علیه السلام)روایت کرده که رسول خدا(صلی الله علیه وآله)فرمودند:
«اغْدُ عَالِماً أَوْ مُتَعَلِّماً وَ إِيَّاكَ أَنْ تَكُونَ لَاهِياً مُتَلَذِّذا» (برقی، المحاسن، ج۱، ص۲۲۷)یعنی: صبح کنید در حالی که عالِم یا متعلم باشید، و بپرهیزید از اینکه بیکارِ لذت‌جو باشید.
بر اساس این روایت، نسبت میان انسان و علم باید در زندگی، آن هم به صورت روزانه مشخص گردد؛ آموختن یا فراگرفتن در نگاه دینی موضوعی تعطیل بردار نیست، نکته ای که اگر نظام آموزشی بدان اهتمام ندارد، باید والدین برای فرزندان خویش برنامه ریزی کنند، بدین ترتیب روزهای تعطیل از تعریف نادرست آن فاصله گرفته و آوردگاهی برای بهره جستن از سرچشمه‌ی علم ترسیم می‌شود.

دقت نظر داریم که تعبیر علم در عبارت‌های پیش گفته ناظر به تعریف دینی آن است که با تعاریف انسانی آن کاملاً متفاوت است؛ به بیان دیگر: اگر می‌خواهیم فرزندان ما برای همیشه از کسب علوم مصطلح فاصله بگیرند باید بپرهیزیم از اینکه قلم و کاغذ به دست آنان دهیم و تکلیف‌های متفاوتی برای روزهای تعطیل آنان تعریف کنیم.
از جهتی دیگر، توجه به نشر و گسترش علم، دیگر وظیفه‌ای است که بر عهده ی ما نهاده شده است.

اسلام، آیینی است اجتماعی که در آموزهای مختلف از بی تفاوتی نسبت به جامعه، ما را بر حذر داشته است.روح اجتماعی حاکم بر بسیاری از احکام نظیر: نماز جماعت، حج، خمس و…گویای این واقعیت است؛ علم، هم از این قاعده مستثنی نیست و باید برای انتقال آموزه‌های صحیح به دیگران اهتمام داشت.

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید: «زَكَاةُ الْعِلْمِ أَنْ‌ تُعَلِّمَهُ‌ عِبَادَ اللَّهِ» (شیخ کلینی، الکافی،ج۱، ص۴۱). یعنی: زکات علم این است که آن را به بندگان یاد بدهی.